Gwern'in retrospektifi: Xanadu'nun aralık transclusion'ı az sayıda metinde sorun çözen bir kavramdı

Xanadu makineleriyle dolu bir parti

gwern.net'te yayımlanan ve Hacker News'in ana sayfasında öne çıkan bir retrospektif, Ted Nelson'ın onlarca yıllık hypertext projesi Project Xanadu'yu yeniden ele alıyor ve projenin hiçbir zaman olgunlaşmamasının şanssızlıkla pek ilgisi olmayan nedenleri olduğunu savunuyor: çok az tasarım iterasyonu, çok az anlamlı kullanım senaryosu ve pratiklik açısından temel bir testten kalan bir çekirdek kavram. Gwern takma adıyla yazan yazar, denemesini Nelson'ın 1974 tarihli manifestosu Computer Lib/Dream Machines'in 50. yıldönümünü kutlayan bir partiye katılmak için Aralık 2024'te San Francisco'ya yaptığı ziyarete dayandırıyor.

Sadece James olarak anılan ev sahibi, kapsamlı bir Nelson hatıra koleksiyonu oluşturmuştu: boyutları nedeniyle büyük sayılan kitabın kopyaları, Nelson'ın daha sonraki ve daha az bilinen 1997 tarihli çalışması The Future of Information, Swarthmore College yıllarındanmimeograph dergileri ve en etkileyicisi, farklı Xanadu uygulamalarını çalıştıran birkaç vintage bilgisayar. O sırada 87 yaşında olan Nelson katılamadı, ama 1988 civarında başlayan Autodesk döneminden eski bir Xanadu programcısı oradaydı ve savaş anılarını paylaştı.

Bir derlemenin bir hafta sürdüğü dönemler

Bu anılar, Gwern'in yazdığına göre, projenin yavaş ilerlemesini perspektife oturtuyor. Ekip, Xanadu'yu Smalltalk'ta prototiplemişti — nesne yönelimli modeli hypermedia'ya iyi uyan, verimli bir seçimdi — ama ardından C++'a cross-compile etmek zorundaydı ve bu derleme işlemi tamamlanmak için yaklaşık bir hafta sürüyordu. Depolama da aynı derecede acımasızdı: denemeye göre 1990 civarındaki orta seviye bir PC'de 50 MB'lık bir sabit disk bulunabilirdi; bugün tamamı 221.438 MB tutan Gwern.net sitesi ise barındırdığı tek tek belgelerin anlamlı bir kısmı o eski diskin toplam kapasitesini aşıyor.

Gwern, kendi sitesindeki istemci taraflı transclusion ve popup özelliklerinin geliştirici Said Achmiz'e genellikle her birine birkaç gün sürdüğü düşünülünce, Autodesk yıllarının birden fazla tam zamanlı insan-yılı karşılığında nasıl bu kadar az ürün çıkardığını merak ettiğini kabul ediyor. Bir hafta süren derlemeler ve C++ ile sürekli yaşanan sürtünmeye dair birinci elden anlatıları dinlemek soruyu yeniden çerçeveledi: dönemin hesaplama yoksulluğu tek başına verimli geliştirmeyi zorlaştırıyordu.

Kimsenin okuyamadığı demo

Çalışan makineler başlı başına küçük bir mucizeydi, ama parti katılımcıları büyük ölçüde onlardan uzaklaştı. Arayüz, rehberlik olmadan keşfedilemeyecek kadar yabancıydı ve katılımcıların çoğunun 25 yıldır, ya da hiç dokunmadığı işletim sistemlerinde çalışıyordu. Gwern'in kilit farkındalığı sadece ekrana bakmakla geldi: klasik Xanadu demosu — transclusion'ları ve yorumları işaretlemek için sağa zikzaklar çizen satırlarla Yaratılış Kitabı'nın açılışı — ona kendi ifadesiyle "tamamen okunamaz" geldi. Birbirini kesen çizgiler ekranı karmaşaya çeviriyordu, küçük ekranda kenar notlarının hiçbiri okunabilir değildi ve birçok kaydırma konumunda hiçbir şey okunamıyordu. Bu düzeni 4K bir monitörde bile istemeyeceğini ekliyor.

Sorun arayan bir çözüm

Daha derin sonuç şudur: Arayüz gerçek başarısızlık değildi ve ekip de değildi. Gwern'e göre yan yana aralık transclusion'ların bütün kavramı, sorun arayan bir çözümdür. Satır düzeyinde yorum, yoğun akademik aygıtı ve çelişkili kaynaklardan derlenmesine dair tartışmalarıyla Yaratılış Kitabı'na uyar, ama Nelson'ın kendi "Paralel Belgelere Örnekler" listesi hızla metin eleştirisinden (İncil, Hamlet, Rashomon) Virginia Haklar Bildirgesi'nin ABD Haklar Bildirgesi'ni etkilediğine dair zorlanmış bir örneğe, ardından şüpheli örneklere kayıyor: azizler listeleri, bir kurum içindeki telefon görüşmeleri, komedi dizisi bölümleri.

Gwern'e göre neredeyse hiçbir metnin satır satır eleştirilmesi gerekmez; çoğu atıf bir esere bütünüyle işaret eder ve değerli olan yorum azınlığı bile belirgin bir sıralamaya direnir. Kendi sitesinin kenar notları, aralık transclusion'ları ve çift yönlü backlink'leri desteklediğini — "Suzanne Delage" adlı öykü üzerine analizinde kullanıldıklarını — ama çoğunlukla kullanılmadıklarını, çünkü az sayıda okurun ya da yazarın gerçekten bunlara ihtiyaç duymadığını belirtiyor.

Cyc'ın yankıları

Deneme ayrıca Yuxi Liu'ya atfedilen bir karşılaştırmayı onaylıyor: Xanadu, Douglas Lenat'ın Cyc'ına benziyor — veritabanları ve yapay zekâyla bağlantılı, fikrini asla değiştirmeyen karizmatik bir figürün önderliğindeki, açık kaynağa mesafeli bir başka uzun soluklu her şeyi-kapsama projesi ve Gwern'in patolojik bilim dediği durumun benzer işaretlerini taşıyor. Bu arada Nelson'ın kendisini de çiziyor — partideki biri, onun Hollywood filmleri yönetmeyi hayal ettiğini ve bunun yerine teknolojiye girdiğine pişman olduğunu hatırlıyordu — Gwern'e göre bu, ellinci yılında bile "programcı olmadığı" ısrarını ve edit decision list'ler gibi film kurgusu metaforlarına düşkünlüğünü de içeren, yazılıma yönelik bir auteur yaklaşımı açıklıyor.

Neden önemli

Xanadu, web'in standart karşı-olgusudur: çok daha basit bir tasarıma yenilen, daha zengin, iki yönlü ve transclusion-doğal hypertext. Gwern'in retrospektifi bu yenilginin şanssızlık olmadığını savunuyor. İterasyon olmadan, gerçek kullanım senaryolarının baskısı olmadan ve kapsam konusunda uzlaşma isteği olmadan izlenen büyüleyici bir vizyon, on yıllar boyunca nitelikli emeği emebilir ve yine de kullanılabilir hiçbir şey sunamaz — bu uyarı, hypertext'in çok ötesinde, her şeyi yayınlamadan önce tasarlama tuzağına düşen her iddialı sistem için geçerlidir.