Tarihçi, bilinmeyen bir Newton simya kaynağını tespit etmek ve Dee elyazmasını incelemek için GPT-6'yı kullandı

Uç modeller tarihin açık sorunlarına yöneliyor

GPT-6 Sol ve Opus 5.5'in neredeyse eş zamanlı olarak yayımlanması, bilim ve tıp tarihi alanında çalışan bir tarihçiyi, yeni modelleri gerçek ve çözülmemiş tarihsel sorulara yönlendirerek aldığı ilk sonuçları yayımlamaya — ve yapay zeka laboratuvarlarının, tarihçilerin ve fon sağlayıcı kuruluşların bu modeller etrafında iş birlikleri kurmaya başlaması gerektiğini savunmaya sevk etti. Res Obscura bülteninde yayımlanan ve kısa sürede Hacker News'in ana sayfasına ulaşan yazıda yazar, bu değişimin hem yeni hem de çarpıcı olduğunu söylüyor: geçtiğimiz yıla kadar uç modeller, tarihsel bilgiyi ilerletebilecek araçlar olmaktan çok, transkripsiyon ve özetleme yardımcıları olarak faydalıydı.

Bir tarihsel sorunu çözülebilir kılan nedir

Yazar, akıl yürütme modellerinin en derin ilerlemeleri kaydettiği matematikten bir çerçeve ödünç alıyor: modeller, kendilerinin çözülebilir olarak değerlendireceği sorunlarda en iyi performansı gösteriyor. Çalışan kontrol listesi şöyle görünüyor:

• Alanın uzmanları halihazırda bir dizi açık sorunu tanımlamış.
• Bu soruları yanıtlamak için gereken veriler tamamen dijitalleştirilmiş ve erişilebilir durumda.
• Sorun, uç modellerin güçlü yönlerine uygun: çok dilli akıl yürütme, ileri matematik ya da büyük veri kümeleri ve disiplin alt alanları arasında otonom araştırma.
• Özel olarak yazılmış bir kod çözüme katkı sağlayabiliyor.
• Önerilen bir yanıt net biçimde kanıtlanabilir ya da çürütülebilir durumda.

Yazara göre son koşul, akıl yürütme modellerinin matematikte hızla ilerlerken beşeri alanlarda takılmasının ana nedeni: beşeri bilimlere ait soruların çoğu temiz bir yanlışlamaya izin vermiyor. Geriye dar ama gerçekten faydalı bir tarihsel sorunlar kuşağı kalıyor — kriptografi ve şifre kırma, metinleri çevirimler ve uyarlamalar boyunca izleme ve bilimsel literatürün hiç bütünleştirmediği, niş alt alanlara dağılmış bulguları birbirine bağlama. Yazar, son kategorinin hepsinden en önemli sonuç doğurabileceğinden şüpheleniyor.

Newton, Dee ve mütevazı bir ilk hasat

En somut sonuç simya tarihinden geliyor. Yazar, GPT-6 Astra'yı kullanarak Isaac Newton'ın serbestçe Latinceye çevirdiği bir pasajın arkasındaki Fransız simya metnini tespit etti — yazarın belirleyebildiği kadarıyla, daha önce yapılmamış bir tespit.

İkinci deney, Elizabeth dönemi okültistı John Dee'nin, baş gözlemcisi (scryer) Edward Kelley'nin melek bir dilde aldığını iddia ettiği malzemeden derlediği şifreli elyazması Liber Loagaeth'ı hedefledi. Astra'nın hükmü, Kelley'ye ilişkin uzun süredir süren sahtekâr görüşüyle örtüşüyor: metin, gerçek bir şifreden çok neredeyse tamamen anlamsız hecelerden oluşuyor. Yine de yazıya göre analiz gerçek bulgular üretti. Karakter tekrarı istatistiklerinin Dee'nin günlüğüyle karşılaştırılması, Kelley'nin belirli bir tarihten sonra daha tembelleştiğini ve daha çok tekrara düştüğünü düşündürdü; bir pasaj ise gerçekten anlam kodluyordu — Dee'nin uydurduğu melek mitolojisindeki varlıklardan Bornogo'ya bir gönderme. Yazar, bunun büyük bir açık sorunun çözülmesiyle eşdeğer olmadığını açıkça söylüyor, ancak bunu, uzman tarihçiler artı uç modeller artı ciddi işlem gücü birleşiminin beklenmedik sonuçlar doğurabileceğinin kanıtı olarak okuyor.

Her deneme başarılı olmadı. Modelleri çözülmemiş Birinci ve İkinci Dünya Savaşı şifrelerine yönlendirmek boş çıktı; yazar, oradaki kolay ganimetlerin çoktan alındığını söylüyor. Daha iyi sonuçlar yazarın kendi uzmanlık alanından geldi: GPT-6 şu anda Charles Darwin'in yazılarını okuyarak doğal seçilime ilişkin bilgiyi nereden topladığını haritalıyor ve Darwin ile bilgi veren kişileri arasındaki keşfedilmemiş bağlantıları arıyor. Dikkat çekici olan, bu araştırma yönünü modelin kendisinin önermiş olması ve yazarın bunu, değerli bir projenin ne olduğunu dair profesyonel sezgiyle iyi örtüşen bir öneri olarak değerlendirmesi.

Enigma'nın kırılması ve şeffaflık sorunu

Yazı ayrıca başkalarının çalışmalarına da dikkat çekiyor; bunlar arasında, uzun süredir çözüme direnen 10 Temmuz 1941 tarihli bir Enigma mesajının GPT-6 Astra tarafından deşifre edilmesi de var. Tarihsel kriptoloji araştırmacısı Frode Weierud'ya atıf yapan yazar, belirleyici adımın şifre kırma tekniği değil, mevcut bilgilerin tamamını fark etmek olduğunu belirtiyor — buna, modelin kendi başına keşfetmiş göründüğü, SS-Totenkopf Tümeni'nin lojistik komutanlığına ait telsiz mesajlarından oluşan ve yeni ortaya çıkan Alman Bundesarchiv koleksiyonlarına dair Temmuz 2026 tarihli bir not da dahil. Weierud'nun ekibi hâlâ modelin kayıtlarını inceliyor: Astra'nın atıf yaptığı arşiv dosyası referansları doğru, ancak bunlar araştırma grubunun web sitesinde mevcut değil ve modelin bunlara nasıl ulaştığı ya da hangi özel koleksiyona atıfta bulunduğu hâlâ belirsiz. Yazarın çıkardığı ders şu: çözülebilir olarak gördüğü bir sorun verilen model, çözümün peşinden gücünün yettiğince koşacak; çoğu zaman insan uzmanların izlemekte zorlandığı yollardan.

Neden önemli

Temel iddia kurumsal: yazarın görüşüne göre, iş birliği içinde çalışan gruplar hâlindeki tarihçileri mevcut uç modellerle eşleştirmek, tarihsel bilgi ve yorumda çok sayıda anlamlı ilerleme üretirdi — bir yıl önce bu doğru değildi. Bu, yapay zeka laboratuvarları ve fon sağlayıcı kuruluşların beşeri bilimleri, uç modeller için bir yenilikten çok ciddi bir uygulama alanı olarak görmeleri gerektiğine dair bir sav. Enigma bölümü, bu sistemleri sonuç doğuran araştırmalarda kullanan herkese ikinci bir dersi taşıyor: bir model doğru sonuçlara uzmanların yeniden inşa edemediği bir yoldan ulaştığında, doğrulama ve kaynak takibi darboğaz hâline gelir ve uzman gözetimi isteğe bağlı olmaktan çıkar. Yazıdan çıkan işleyen örüntü şu: tarihçiler dar ve doğrulanabilir sorular çerçevelemeli ve model çıktısını başlı başına bir yanıt olarak değil, doğrulanacak bir ipucu olarak ele almalı.